Kỳ 2: Thăm lại những căn hầm xưa

Những căn hầm đào bí mật ròng rã nhiều đêm, theo nguyên tắc “ai đào người đó biết”, “ai đào người đó ở” đã che chở cho cán bộ, chiến sĩ hoạt động trong lòng địch. Trong những năm tháng chiến tranh, hầm bí mật là một sự thể hiện lòng dũng cảm, kiên trung với Đảng, với cách mạng; cũng là minh chứng cho tình đồng chí, đồng bào sâu nặng.

°Còn đó hầm xưa

Ông Bùi Hồng Thái nhiều lần thăm lại nhà má Thông (thôn Xuân Lạc 1, xã Vĩnh Ngọc), nơi đã nuôi giấu ông nhiều năm hoạt động bí mật.

Trên địa bàn TP. Nha Trang từng có rất nhiều hầm bí mật nhưng đến nay, chỉ còn lại căn hầm ở nhà bà Nguyễn Thị Ngâm (thôn Xuân Lạc, xã Vĩnh Ngọc). Để giữ bí mật, hầm được đào ngay dưới chuồng heo. Căn hầm được các bà Nguyễn Thị Ngâm, Nguyễn Thị Nga (2 chị em) và Nguyễn Thị Bi cùng các đồng chí đào ròng rã suốt 1 tháng trời. Cứ đêm đêm, đất đào hầm lại được bí mật đem đổ xuống những hố đào sẵn để trồng chuối rồi phủ đất vườn lên để che đất mới. Căn hầm từng là nơi nuôi giấu nhiều đồng chí như Nguyễn Văn Tự, Lương Duy Ánh, Nguyễn Văn Hanh… Căn hầm đã được dựng bia di tích lịch sử từ nhiều năm nay. Chúng tôi hì hục mãi mới đẩy được nắp hầm được đúc lại bằng bê tông sang một bên. Nhưng ý định nhảy xuống thử cảm giác “nằm vùng” của chúng tôi lập tức tắt ngấm khi ánh đèn pin soi rõ cặp rắn vừa ngóc đầu dậy, thè lưỡi khi thấy động; cạnh đó còn một con rắn nhỏ. Chúng đã lọt vào hầm qua mấy lỗ thông hơi…

Ông Trần Châu (Phú Cang 1, Vạn Phú, Vạn Ninh) kể chuyện đào hầm và nuôi giấu cán bộ.

Tại nhà ông Trần Châu (thôn Phú Cang 1, xã Vạn Phú, huyện Vạn Ninh), Trung tâm Quản lý di tích và danh lam thắng cảnh (QLDT-DLTC) tỉnh đã dựng bia di tích lịch sử với dòng chữ: “Hầm bí mật nhà ông Trần Châu đã được gia đình và nhân dân nơi đây đào từ năm 1960 để nuôi giấu cán bộ và đội vũ trang công tác huyện Vạn Ninh trong suốt thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước”. Căn hầm xưa hiện còn trong phòng nhỏ của gia đình, có hình chữ nhật khá đơn giản. Hầm nguyên thủy bằng đất, lót ván ép để chống sập, còn hiện nay, hầm được láng xi măng, khá rộng. Trong lòng hầm, nước vẫn còn ngập qua mắt cá chân, dù trước đó không lâu, gia đình đã múc đi hơn chục thùng nước để học sinh có thể tham quan. Ông Trần Châu, 86 tuổi, vẫn thường xuyên xuống hầm, kể: Trước đây, vào mùa mưa, nước ngập hầm, ông thường gác gỗ, chất lúa như lô cốt cho anh em ở trên, chỉ khi có động mới xuống hầm. Ông chỉ nhớ láng máng tên một số cán bộ từng ở hầm nhà mình, như đồng chí Nghiệp, Thắng, Ba… Ông Võ Nghiệp, nguyên Bí thư Thị ủy Vạn Ninh, Khánh Hòa, nhớ lại: Hầm được đào trong căn bếp tranh của gia đình. Đêm đầu tiên, bằng lưỡi lê, mấy anh em chỉ đào được diện tích vừa đủ đặt nắp hầm. Rồi hàng đêm, với xẻng và cuốc nhỏ, 3 anh em và vợ chồng ông bà thay nhau đào, đổ đất và cảnh giới; ròng rã như vậy cả tháng mới hoàn thành. Đất được cho vào bao đựng bột mì, đổ xuống chỗ có nước. Căn hầm chứa được 2 người. Thời đó, hầm đất, mùa nắng, nóng kinh khủng; nhưng vẫn không sợ bằng mùa mưa, nước ngập gần đến miệng hầm, khi có động phải xuống hầm ngâm mình trong nước, chỉ ngoi đầu lên thở, có khi cả buổi, ngợp vô cùng…

Ông Trần Châu bên tấm bia di tích lịch sử.

Cũng tại thôn này còn có hầm của nhà ông Từ Quang Vỹ và bà Nguyễn Thị Sang (đã mất), được đào ở nơi chứa lúa gạo của nhà. Theo bia di tích, trong kháng chiến chống Mỹ, nơi đây từng nuôi giấu các cán bộ như ông Võ Nghiệp (từ năm 1968 - 1975), Nguyễn Đình Tòng (từ năm 1968 - 1975), Võ Đức Thành (từ năm 1968 - 1969)… Theo bà Nguyễn Thị Loan - con dâu bà Sang hiện đang ở tại nhà, đến ngày giải phóng, hầm vẫn không bị lộ.

° Nơi hầm tối là nơi sáng nhất

Đào hầm bí mật tại nhà là người dân đã đem tính mạng bản thân và gia đình ra để đảm bảo. Bởi vậy, bao năm sau, các cán bộ hoạt động bí mật năm xưa vẫn không quên cái thời “nằm hầm” ấy. 

Di ảnh Anh hùng Lực lượng vũ trang Nguyễn Thị Ngọc Oanh trong căn nhà còn dấu tích những vết đạn năm xưa sẽ được phục hồi thành một di tích gồm cả nhà và hầm bí mật.

Ông Đinh Hòa Khánh, bí danh hoạt động là anh Chín, nhưng với gia đình ông Nguyễn Kiến Đường, ông là cậu Mười (vợ ông Đường nhận làm em). Cậu Mười được gia đình ông Đường nuôi giấu trong buồng con gái Nguyễn Thị Ngọc Oanh, nắp hầm được ngụy trang tấm ván dài và đặt giày dép lên để người ngoài tưởng  làm vậy cho khỏi ẩm giày dép. Xuân Mậu Thân 1968, cậu Mười đã nhường lại căn hầm cho người chiến sĩ giải phóng bị thương, sau khi dặn dò cả nhà phải bảo vệ an toàn cho đồng chí ấy. Trong thời gian cậu Mười nằm hầm bí mật nhà bà Nguyễn Thị Mực, chị Oanh có gửi thư cho cậu Mười nhắc: “Cậu nên tìm cách đưa đồng chí bộ đội về căn cứ, ở đây khó khăn lắm, có thể bị lộ”, vì nhà chị Oanh có 1 trung đội bảo an đóng suốt ngày đêm. Không liên lạc được với cấp trên, địch lại siết chặt vòng kiểm soát, từ dưới hầm, cậu Mười hồi âm: “Mới ra Tết, hàng còn ế, nhưng chắc chắn sẽ có giá, khi nào có người mua lập tức cậu bán ngay”. Lá thư gói gọn bằng đầu đũa giao cho cơ sở chuyển đi. Nhưng do sơ ý, thư đã rơi ngay trước nhà chị Oanh và địch thu được. Phán đoán có hầm bí mật nuôi giấu Việt cộng trong nhà chị Oanh, địch đưa thêm lực lượng và trực thăng đến bao vây, lục soát. Khi địch xộc vào buồng chị Oanh quát: “Việt cộng đâu? Chỉ ngay!”. Chị Oanh bình tĩnh trả lời: “Muốn tìm Việt cộng, các ông lên núi mà tìm”, rồi trao con nhỏ cho mẹ đưa ra ngoài. Vừa lúc đó, địch hô phát hiện nắp hầm. Nhanh như cắt, chị Oanh kéo hộc đầu giường lấy lựu đạn Mỹ, rút chốt xáp vào tên Trần Trọng Ân, Trưởng Chi Công an - Cảnh sát ngụy, khiến hắn chết tại chỗ, 2 tên khác bị thương, bản thân chị cũng bị thương nặng. Nghe lựu đạn nổ, chiến sĩ Nguyễn Văn Trường bung nắp hầm nhảy lên xả súng và bị trúng đạn, hy sinh. Địch dùng trực thăng chuyển cả gia đình chị Oanh vào Nha Trang. Địch đưa chị Oanh vào Bệnh viện Nha Trang cứu chữa hòng khai thác bí mật nhưng chị đã từ chối không cho chữa. Trước khi hy sinh, chị hỏi: “Anh thương binh có thoát được không”. Sau này, chị Oanh được Đảng và Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhà ông bà Văn Mười và Nguyễn Thị Mực rất nghèo. Chồng làm thợ mộc dạo, vợ gánh nước thuê nuôi 4 người con và 2 cán bộ dưới hầm. Trong 21 ngày đêm Xuân Mậu Thân 1968, ông Khánh và Hòa nằm hầm, vợ chồng ông không dám ra khỏi nhà vì sợ địch đến, không có người đối phó hợp pháp, chúng lục soát sẽ lộ hầm. Gia đình đã phải bán con heo choai lấy tiền lo bữa ăn cho cả nhà. “Ơn của anh chị đối với hai chúng tôi, nhất là tôi, không bao giờ đền đáp hết được” - ông Khánh chia sẻ và cho biết thêm: “Hòa bình lập lại, đọc hồ sơ địch để lại thì thấy, chúng biết rõ cấp ủy Nam Ninh Hòa gồm những ai, nhưng không phát hiện được, vì chúng tôi được cơ sở bảo vệ. Chúng biết tên thật của tôi là Đinh Hòa Khánh nhưng lại không biết anh Chín; biết có cán bộ nằm vùng nhưng không biết ở đâu, nhà nào. Đó chính là sự lợi hại của cách mạng khi hoạt động trong lòng địch”. Ông Nguyễn Phùng Thạnh (thôn Phú Vinh, xã Vĩnh Thạnh) nhớ lại, hồi ấy, địch treo thưởng đầu ông Bùi Hồng Thái - 1 triệu đồng, Hạnh “lỳ” (tức bà Phan Thị Hạnh) 500 ngàn đồng. Số tiền ấy đủ xây nhà lầu, sắm xe hơi. Nhưng cả hai người vẫn an toàn ngay giữa lòng địch bao năm. Qua đó mới biết, hầm bí mật là “mái nhà” nuôi giấu cán bộ, nhưng lòng dân mới thực sự là “căn hầm” bí mật bảo vệ cán bộ tốt nhất.

° Tri ân

Ông Nguyễn Văn Thích, Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý di tích và danh lam thắng cảnh tỉnh thăm, tặng quà Tết gia đình bà Nguyễn Thị Mực (thị trấn Ninh Hòa).

Trong căn nhà tình nghĩa đã xây hơn 20 năm, bà Nguyễn Thị Rùm (thôn Xuân Lạc 1, xã Vĩnh Ngọc) cho biết, những người đã từng ở hầm như ông Bùi Hồng Thái vẫn thường ghé thăm gia đình. Còn bà Nguyễn Thị Mực chia sẻ, sau chiến tranh, gia đình ông Đinh Hòa Khánh, ông Đặng Nhiên đã đến cảm ơn và các ông thường xuyên qua thăm hỏi. Gia đình bà cũng được hỗ trợ xây nhà tình nghĩa. Trong căn nhà được hỗ trợ xây dựng, ông Trần Châu cười: “Sau hòa bình, các ông vẫn ghé luôn, nhất là ông Võ Nghiệp”.

Theo thống kê của Trung tâm QLDT-DLTC tỉnh, toàn tỉnh Khánh Hòa hiện còn 5 hầm bí mật có quyết định bảo vệ di tích lịch sử của UBND tỉnh, gồm: Hầm của nhà ông Nguyễn Kiến Đường, bà Nguyễn Thị Mực (thị trấn Ninh Hòa, huyện Ninh Hòa), bà Nguyễn Thị Ngâm (xã Vĩnh Ngọc - TP. Nha Trang), bà Nguyễn Thị Sang, ông Trần Châu (xã Vạn Phú, huyện Vạn Ninh). Nhưng thực tế, hầm nhà ông Nguyễn Kiến Đường từ lâu đã không còn.

Hàng năm, vào dịp lễ, Tết, Trung tâm QLDT-DLTC tỉnh đều đến thăm hỏi, tặng quà động viên các gia đình. Khi chúng tôi phản ánh thực trạng một số hầm chưa được quan tâm đúng mức, đại diện Trung tâm QLDT-DLTC cho biết: Điều này một phần do chưa có chế độ hỗ trợ hay chính sách cho người dân bảo vệ di tích tại nhà. Trung tâm sẽ phối hợp với các địa phương xem xét, kiến nghị UBND tỉnh, nếu vẫn đưa hầm bí mật vào diện bảo tồn, Trung tâm sẽ trích kinh phí cùng địa phương, gia đình bảo vệ. Tuy nhiên, để phát huy giá trị di tích, chính quyền địa phương và cơ quan chức năng cũng cần có chế độ cho những người đang gìn giữ các căn hầm bí mật này. Các trường học, đoàn thể nên có chương trình tham quan hầm bí mật để giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Nếu cần hỗ trợ thuyết minh, Trung tâm luôn sẵn sàng. Riêng với căn hầm nhà chị Nguyễn Thị Ngọc Oanh - nơi lưu giữ nhiều dấu tích về câu chuyện nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang năm xưa dùng lựu đạn diệt ác, quan điểm của Trung tâm là sẽ phục hồi lại để hình thành di tích gồm cả nhà và hầm bí mật.

KHÁNH NINH - DƯƠNG HOÀI